ЕСТІРТУ

Өрімі – менікі, Түйіні – Әкемдікі.

Автор

Аяулы досым, Әлекем – Әлиханым! Қырық жыл бойы арамыздан қыл өтпеген қайран қимас серігім! Екеуімізді ажал айырмаса, адам айырмас деп жүргенде, ақыры қолды бұлғай-бұлғай қоштасар жерге де жеттік, міне. Адамнан, арамзадан келген зауал жоқ, бәрі де бір Құдайдың бұйрығынан. Ал Құдайдың бұйрығына көнбеске, мойын ұсынбасқа шараң қайсы?

Сенің мық шегедей мықтылығыңа, қайыспас та майыспас мәрттігіңе сенген соң ғана осы хатты батыл жазуға отырдым. Мұндағы менің әр сөзім көзіңе жас үйірер, көңіліңді бордай босатар. Бірақ… ит тірліктегі саған айтар соңғы өтінішім: бұл хатты оқи салып ойбайға баспа, бетті жыртып, шашты жұлу – ұрғашының қылығы, ал тағдырдың басқа салғанын ішкі ақыл, сыртқы сабырмен қабылдау – нағыз ердің ісі болмақ. Жа ратқанның жазуына шара жоқ. Кімнің талқаны бұрын тау сылса, жалғаннан жылап сол өтеді. Оны, міне, менің маңда йыма жазыпты. Ендеше, болған іске болаттай берік бол. Жалғыз досыңның жаны жаннатта болсын десең, есіңді жи да, Алладан маған күндіз-түні иман тіле. Сосын соңғы сапарға шығарып салудың жөн-жоралғысын осы бастан ойластыра бер. Ауыр да болса бұны саған естіртіп қоюды жөн көрдім. Өйткені… сағат сайын әл-қуатым сарқылып, демім бітіп, жанарымнан жарық сәуленің өлеусірей өшіп бара жатқанын соңғы сәттері анық сезе бастадым. Енді көп болса он-ақ күн шығар… Содан соң сендер үшін мен – «марқұм Кәкім», «қайран Кәкім» болатыным анық. «Тірліктің басы – сайран, аяғы – ойран» деген осы.

Жә, босамай-ақ қой, Әлеке. Тумақ бар да, өлмек бар. Ерте ме, кеш пе, жұмыр басты пенденің тірелер бір тұйығы – өлім екені хақ. Соны санаға сал да, ақылға кел. Біле білсең, он күн деген аз уақыт емес, оған дейін сен де бұл хатты аларсың, қазір қандай басу айтсам да оны жылап отырып оқырсың. Оқып отырып баяғы небір тәтті күндерді күрсіне де күңірене еске аларсың. Сол күндері мәңгі таусылмас көрінетін бар қызықтың құнын енді ғана бағалап, бір-ақ сәтте көзден бұлбұл ұшар ұл жалғанның шын жалғандығын жан-жүрегіңмен сезінерсің, судай тұрақсыз, сағымдай тұрлаусыз сұм дүниеге нәлет те айтарсың. Алайда, одан пайда не? Өкіру мен өксуден тіріліп кеткен аруақ, тұрып кеткен мәйітті кім көрген? Сондықтан тағы да айтамын, Әлеке, берік бол, белді бекем бу енді. «Түйені жел шайқаса, ешкіні аспаннан ізде» деген, егер ертеңгі азалы күндері өзің сабыр сақтай алмасаң, басқалардан басалқы күтпей-ақ қой. Қатынның жайы белгілі, әншейінде бетіме шыбын қонса шырылдап ұмтылатын байғұс енді арыстай боп оң жақта сұлап жатқанымды көрсе – қол-аяғы сереңдеп, сеспей қатары анық. Егер сөйте қалса, Әлеке, оны ес жиғызудың амалы біреуақ: біздің үйге қарама-қарсы пәтерде тұратын анау әдемі ақсары келіншек бар ғой, былтыр күйеуі қайтыс болған Гүлқайшаны айтам да, соның атын атап, «Ау, әлгі Гүлқайша қайда, шақыр-саңдаршы!» десең болғаны – біздің қатын өліп жатса да көзі ақшырайып атып тұрады. Бұны саған күлкі үшін жазып отырғам жоқ – тірі кезімде де сенерім жалғыз сен едің, өлген соң да абыройымды асырып, аруағымды құрметтеп жүрер тек өзіңсің дегенім. Әйтпесе, ағайын-туыс, жора-жолдастан қайыр аз, олар бір көзінен жас шығарып, екінші көзімен боқ дүниеге сұқтанып отыратынын білесің… Боқ дүние демекші, кеше сені тағы да түсімде көрдім, Әлеке. Менің қызыл «Москвичіме» мі ніп алып, Кеңсай жаққа зулап барады екенсің. Беталысың – со нау қыр басындағы мұсылмандар бейіті секілді. Тым асығыссың, жолдың ой-шұқырына доңғалақтарды тарс-тарс соғып, салдыр латып салып-ұрып барасың, тегі. «Ау, мінгенің жаудың малы емес қой, аясаңшы, түге!» – деп шыр-пырым шығып оян дым. «Түс – түлкінің боғы» да. Дегенмен, абайлап жүр, Әлеке. Біріншіден, маған сенің амандығың керек, екіншіден, мен өлгенмен артымда қалар ұрпақ бар… Бұны саған айтудың ұяттау екенін де білемін. Өйткені… бұған дейін де өзіңе біраз қарыздар едім, енді өлген соң да аз шығынданбайтыныңды сезіп отырмын. Менің саудыраған сүйегімді Алматыға сенен басқа кім жеткізеді?.. Кешір, кешіре гөр мені, есіл дос! Қысып ішіп, шыңғырып дәрет алып отырған осындай қысылшаң уақытта, осындай алыс жерде арам өлгелі тұрғаным үшін де кешір мені. Бұлай боларын білсем, есебін тауып Алматыда-ақ өле салар ем, амал не, түлен түртті, түбіме жетті. Енді, міне, ит арқасы қиянда иттей ұлып, ажалымды күтіп жатқан түрім осы. Шіркін, өз отбасында өз ажалымен өлген адамда не арман бар екен? Бәрінен де досқа күлкі, дұшпанға таба болатыным жаныма батады. Әйтпесе, өлім деген не, тәйірі, әйтеуір түбінде бір барар жерің сол болған соң, оған ертерек жетіп алған да жөн бе дейсің кейде. Расында, бір кесек қара сабын үшін бір ша қырым кезекте тұрғанша, екі метр жерде тып-тыныш жат-қан да дұрыс шығар. Бұны айтқанда, Әлеке, сені де сол жаққа шақырайын деген ойым жоқ, Жаратқан ием маңдайыңа қанша ғұмыр жазса, соны аяғына дейін сүре салғаннан нең кетеді? Мені де қайбір өлгісі келіп отыр дейсің, әншейін өзімді өзім алдарқату да.

Қойшы, тәйірі, ажал туралы әңгімені әзірге доғара тұрайын, жарық дүниеге жарты күн қонақ болсаң да, жаныңды жақсы сөзбен жылытып жүргенге не жетсін?! Айтайын дегенім, Әлеке, соңғы күндері сен туралы, өмір туралы өте көп ойла дым. Сондағы түйгенім: өмір дегенің тіпті де алдан күтер, аңсап жүрер ертеңгі күндер емес екен, дүниенің бар қызығы мен тамашасы – баяғы өткен, бастан кешкен ащы да тұщы сәттердің нәзік елесі, естен кетпес естеліктері екен. Біз соларға күн сайын қайта оралу арқылы бойға қуат, ойға нәр жинайды екенбіз. Бұған дәлел ретінде екеуімізге ортақ баяғы бір оқиғаны жа-дымызда қайта жаңартайын, тыңдашы, Әлеке.

…Бұдан он бес жыл бұрын… ұйқыңнан шошып оянғандай таңсәріде біздің үйге жетіп келгенің есіңде ме? Табалдырықтан аттаған бойы: «Кәке, саған бір сұмдық әңгіме айтайын деп едім, жүрші, менің дачама барып қайтайық», – дедің көзің алақ-жұлақ етіп. «Ау, осы жерде-ақ айта бермейсің бе?» – деймін мен. «Тс-с, тек қана оңашада, адам жоқ жерде», – дедің сыбырлап. Содан жедел жиналып, сыртқа беттедік.

Жаздың жайлы таңы еді. Бәрі де тамаша еді. Ол кезде көшені көк түтінге көметіндей көлік те өте азтұғын, Алматының кез келген жерінен Алатаудың әр шоқысы анық көрініп тұратын. Екеуіміз біздің үйдің жанынан троллейбусқа отырдық та, екі 3 тиындықты жәшік-кассаға сыңғыр еткізіп тастап жіберіп, небәрі 6-ақ тиынмен автовокзалға жетіп алдық. Сол жерде сен вокзал бұрышындағы қалқайма дүкенге қайта-қайта қарай бердің жаутаңдап. Түсіне қойдым. Көзің «Азық-түлікте», көңі лің басқада еді… Ішке кірдік те, 4 сом 12 тиындық төрт «Экстраны» сыңғырлатып сөмкеге тоғытып-тоғытып жібердік. «Жарты келі сервелат», – дедім мен сатушыға тағы. «Жоқ, бір келі! 5 сом – әкеден қалған мал емес», – дедің сен. Жымың ете қалған сатушы қыз лезде жарты құлаш «қызылқоңырды» толғап-толғап таразыға тастай берген… Сосын аялдамаға қарай аяңдай бергенде, жап-жасыл көзі жарқырап, жақындап қалған таксиді сен жалғыз саусағыңды шошайтып-ақ ыңқ еткізіп тоқтата қойдың. «Ау, бұл қай серілігің?» – дедім кабинаға кірген соң. «Отыз шақырымға 10 сомды аяп қайтеміз? – дедің маған шірене бұрылып. – Айтпақшы, автобуста неше есік бар осы?» – деп және қуландың. Қапелімде есіме түссеші: «Екеу болар», – деппін долбармен. «Жоқ, троллейбуспен шатастырма сен. Өткен жылы оған екі рет отырғанда анық көргем – үш есік», – дедің сен. Таксист жігіт қарқылдап кеп күлсін. Оның неге күлгенін арада он бес жыл өткенде… әнеу күні «66»-ның артқы есігінен пальтомен кіріп, алдыңғы есігінен бір түймесіз «шапанмен» шыққанда бір-ақ білдім ғой.

Сонымен салып ұрып саяжайға да жетіп келдік. Қалқайма шатыры қалың ағаштан әзер көрініп тұрған қызылқоңыр мансарданың ашық верандасына дастарқан жайдық. Тербелмелі орындықтарға теңселе отырып жайғастық. Салқын самал. Көлеңке. Хош иіс! Жыбыр-жыбыр, сыбыр-сыбыр еткен жапжасыл жапырақтар арасынан күннің мың сан сәулесі жылтың қағады. Бір қолыңды жоғары созсаң – уысыңа уылжыған алма, екіншісін созсаң – мөлдіреген жүзім ілігеді. Жан-жағымызда неше түрлі сайраған құстың үні. Ғажап! Рахат! Айқайлап тұрып ән салғың келеді. Кеудеңді шалқыған шабыт кереді.

– Құдай-ау, көктен іздеген жұмағымыз жерде екен ғой, мұнда екен ғой, мұнда екен ғой, Әлеке! Иран бағың да, Мысыр мен Шамың да осы емес пе, Әлеке?! Қандай керемет?! Неткен ғажап?! – деймін мен.

Сен үндемедің. Үндемеген күйі манағы жарты құлаш «сервелатты» жапырақтап турай бердің асықпай.

– Ауасы қандай?! Сыңғырлаған сүрі қардай. Тұнып тұрған тыныштық – құлаққа ұрған танадай. Шыбынсыз жаз, шіркейсіз жайлауың да осы, – деймін мен.

Сен селт етпедің. Селт етпеген күйі жаныңда бүйірі бұлтиып жатқан көк сөмкеден бір көкмойынды жайлап суырып, пышақ ұшымен тығынын түртіп жіберіп, мөп-мөлдір жарықтықты екі кесеге мөлтілдетіп құя бастадың.

– Шіркін, дача дегенің: жатсаң – демалыс, жесең – азық, сат саң – ақша ғой. Қаланың қапырық ауасынан кейін мұнда ке ліп тып-тыныш ұйықтаудың өзі неге тұрады?! – деймін мен.

Сен мырс етіп күлдің. Күлдің де:

– Иә, ұйқыдан ұтылып жүр едің. Ұйықта, ұйықтай бер. Қалада ұйқың қанбаса, далаға барып ұйықта, дачаға келіп ұйықта. Қалайда есебін тауып ұйықтай бер. Шүкіршілік, біздің елде бұған барлық жағдай жасалған, – дедің салмақты.

– Түсінбедім, – дедім мен.

– Түсінбей-ақ қой. Жалпы, ештеңені түсінудің керегі жоқ. Түсінсең – құрығаның. Ал адамдар бостан-босқа құрып кетпес үшін біздің елде бұған да барлық жағдай жасалған.

– Ау, жұмбақтамай сөйлесең ішің кебе ме? Айтарыңды ашып айтшы, көңілді күпті қылмай, – деймін мен.

– Тс-с, алдымен мынаны алып қояйық, – деп сен сыбырлай сөйлеп, кесемді қолыма әпердің. – Ішіп қой, бұл да – ұйқының дәрісі.

Басты шалқайтып жіберіп, аш өзекке ащы заһарды төңкеріптөңкеріп тастадық. Ашқылтым нанды иіскедік. Көк жуаны тістедік.

– Бұл дача – сен айтқандай жұмақ емес, – дедің сосын алдыңдағы кесені әрірек жылжытып қойып. – Нағыз жұмақ етуге болар еді бұны, бірақ ондай іс ұйқы мәселесіне қайшы келетін көрінеді. Неге дейсің ғой? Сен анау ағаш түбінде үйіліп жатқан кірпіштерге қара. Бостан-босқа суға езіліп, үгіліп бітті әбден. Мен оларды кезінде осы үйдің екінші қабатына қалағам. Содан жұмыс бітіп қалған кезде қаладан біреулер жетіп келді де, бұздырды да тастады. Неге? Стандартқа сай емес екен. Барлық дача бірдей болу керек екен. Біреуден біреу артық болуы – біздің елде жөн емес екен. Ақымақ басым, мен оны білмегем ғой. Сөйтіп қарадай ұйқым бұзыла жаздағаны.

– Сен не, соларға әлі күнге ренжіп жүрсің бе?

– Жо-жоқ, атамаңыз! Оларға ренжу деген – өкіметке ренжу… Ал мен еш уақытта өкіметке налып, өкімет ісіне бола қабақ шытып көрген емеспін. Өкімет маған ертең өл десе, мен қазір өлуге әзірмін. Шын айтам, қазір өлуге!.. Бұл – маған қанмен берілген қасиет. Өйткені өкімет үшін, өкіметтің ісі үшін менің әкем Колымада, оның әкесі Магаданда өлген. Ал мен «айналайын, өкімет пен партия!» дегеннен бір жаңылмаған қалпы қалайда осы арада, туған жерде өлсем деймін. Кел, сол үшін, өкімет үшін алып қояйық, – деп шөлмектің аузын кесе-лерге еңкейте бердің.

– Ішіп қой, жақсы ұйықтайсың. Неғұрлым көп ішсең – көп ұйықтайсың. Сондықтан да бұны біздің елде көп шығарады, – деп бір қойдың.

Сөзіңнің не әзіл, не мазақ екенін түсінер емеспін. Бетіңе қарасам, бәрі имандай шының секілді.

– Айтпақшы, сенің анау Айтқали деген көршің соңғы кезде көрінбейді ғой, – деп, бетіме бір мезет сұқтана қарадың.

– Шет елге кеткен. Бірер жылға. Орган жағында істейтіндердің жүрмейтін жері бар ма? – дедім мен ойымда түк жоқ.

– Естімейтін сөзі, достаспайтын адамы жоқ қой олардың, – дедің сен. Сосын артық бірдеме айтып қойдым ба дегендей сәл күмілжіп қалдың да, – жалпы ондай адамдар да керек қой… елдің, мемлекеттің қауіпсіздігін ойламаса бола ма? – деп бір қойдың.

Екеуіміз тағы бірер «жүзді» тастап-тастап жібердік.

– Саған бір қызық айтайын ба? – дедің әлден уақытта көзіңді маған бажырайта қадап.

– Айт, – дедім мен.

– Айтсам… соңғы күндері мен белгісіз бір-екі адамнан қатты қорқып жүрмін… Жоғә, тіпті қорқып та жүргем жоқ. Бірақ өзі бір жұмбақ адамдар… Мүмкін, олардікі дұрыс та шығар…

– Кім олар? Сағыздай созбай айтсаңшы, түге, – деймін.

– Тс-с, ақырын сөйле… Біреулерді оятып аласың, – дедің сен сыбырлай сөйлеп. – Біздің елде қатты сөйлеуге қатаң тыйым салынғанын қай жерде отырсаң да ұмытпа, тегінде.

Жүрегім зырқ ете түсті. Дастарқанға қол созған болып, бетіңе үңіле қарап үлгердім. Былайда баяғы Әлекең сияқтысың. Деген мен, сөзің есі дұрыс адамның сөзіне ұқсамайды. «Мына бай ғұсты бір шалық шалғаннан сау ма?» деймін іштей. Сен бол саң, менің күдігімді күшейте түскендей, бірдеңе айтар алдында маңайыңды қарадай абыржи шолып, көрші дачаларға көзіңді ұрлана тігіп, сөзімізді біреулер тыңдап тұрған жоқ па деген сезікті әр үрейлі қимылыңнан сездіре бердің. Бұнымен де қоймай, бір мезет аяқ ұшыңмен ептеп басып, веранда астынан көтерілетін баспалдақпен төбеге шығып, мансарда ішін тінтіне сүзіп қайттың.

– Ешкім жоқ екен, – дедің сосын еркіндеу тыныс алып. – Дегенмен, абай болу керек. Дача деген аты болмаса, бұл да қо ғамдық орын ғой. Ал қоғам бар жерде қатты сөйлеу – әбес. Дау рықпа сөз, даңғаза әңгіме басқалардың шырқын бұзады. Осыған тыйым салғанды мен өзім дұрыс көрем. Әркім әр жерде айқұлақтанып айқайлай берсе – біздің ортақ үй, ордалы шаңырағымызда не береке қалады? Кеңірдекті жыртпас бұрын соны ойлау керек, тыныштықты, тыныш ұйқыны ойлау ке рек… Тс-с, бір сыбдыр естіле ме қалай?.. Көше жақта біреу жүр ген секілді, әне… Қой, мен ақырын байқап келейін…

Мысықша бұғып сыртқа беттедің. Бұдан кейін сенің ауыра бастағаныңа еш күмәнім қалған жоқ. Сонда өзіңді қалай аяп кеткенімді білсең ғой, Әлеке. Көзіме жас, көкірегіме өксік тірел ді. Еңіреп тұрып жылағым келді. «Есіл досым-ай, қайран Әлекем-ай!» дегенді іштей жүз қайталаған шығармын.

– Үй сыртында бір-екі сиыр жүр екен. Мойындарында қоңырау секілді бірдемесі бар. Сол өзі қоңырау емес… дыбысты жазып алатын анау бәле болмасын, – дедің жаныма қайта оралған соң.

– Тәйір-ай, бұл күнде адамдар сиырды қойып, шошқасының мойнына қос қоңырау іліп жібермей ме, – дедім сені тыныштандырған болып.

– Кім білсін… әйтеуір, сақ болған жөн. Айтпақшы, жаңа саған жуықта бір жұмбақ адамдарға жолығып қалдым дедім ғой?..

– Иә, дегесің. Соны айтшы өзі, не әңгіме ол? – деп мен өп-өтірік қызыққан сыңай білдірдім.

– Айтсам… ол былай болды, – дедің маған жақындай отырып. – Өткен сенбі күні… кешкі сағат тоғыздар шамасында… есік алдындағы аулада әншейін серуендеп жүр едім… үстеріне ұзын қара шекпен, бастарына жалпақ жиекті қара қалпақ киген екі адам көлденең көшеден шұғыл бұрылып келді де:

–       Неғып жүрсің? – деді әй-шәй жоқ.

–       Серуендеп – дедім мен.

–       Неге серуендейсің? – деді олар.

– Түнде жұмыс істеуші едім, соның алдында ми сергітіп алайын деп… – дедім мен.

–       Не жұмыс істейсің?..

–       Жазу жазам.

–       Журналиссің ғой, тегі?..

–       Иә.

– Бәсе, біліп едім, – деді ұзын бойлы біреуі. – Мұндай беймезгіл уақытта журналист, жазушы, тарихшы дегендер болмаса, қалғандардың көпшілігі тып-тыныш ұйықтап жатады. Ал бұлар не өздері ұйықтамайды, не өзгелерге ұйқы бермейді. Және дауыстары қандай, күбірлеп сөйлегендерінің өзі күншілік жерге жетеді… Кәнеки, марш үйіңе. Жылдам бар да, шамыңды өшіріп тез, ұйықта. Ұқтың ба?

–Ұқтым, – дедім де, дызақ қағып жүгіре жөнелдім. Құйындай ұйытқып жетінші қабаттағы пәтеріме жеткен бойда, әйеліме:

–       Тез төсек сал! Ұйықтаймын! – деп киімдерімді босаға тұ-сынан-ақ жан-жаққа лақтыра бастадым.

–       Байғұс-ау, қас қағымда жын қағып кетті ме сені? Әлгінде ғана түні бойы жазам, бүгін повесімді бітірем дегенің қайда? – деді әйелім.

–       Ештеңе сұрама менен. Әсіресе, повесть туралы. Мен оны әлеуметтік заказбен жазып жатқам жоқ. Ол повесть комсомол жастар бригадасы туралы емес, тракторшы қыз, сауыншы жігіт, совхоз парторгі туралы да емес, өндіріс жөніндегі өзекті тақырыпқа да арналмаған. Менікі сияқты еркін ойды қозғайтын шығарма жұртты тәтті ұйқыға бөлей алмайды. Ондай дүние жазу менің қолымнан келмейді, түсіндің бе? – деп баж ете түстім.

– Түсіндім, – деді ол мұңайып.

– Түсінсең, жылдам бар да, газет әкел, – деп көрпе астына күмп бердім.

– Ұйықтайтын адамға газет не керек?

– Ау, әкел деген соң, әкелсеңші. Мен сол ұйқы үшін, ұйқы шақыру үшін сұрап тұрғам жоқ па газетті.

– Бүгінгі газеттер келген жоқ, – дейді әйелім қиналып.

– Ойбай-ау, біздің газеттердің ескі, жаңасы болушы ма еді? Мен көз ашқалы барлық газеттің барлық бірінші, екінші бетінде жазылатын мәселе біреу ғана емес пе?! Бүгінгісі болмаса – ке шегісін, кешегісі болмаса – бұдан бес жыл бұрын ғысын әкел, – деймін күйіп-пісіп.

– Үйдегі бар газет-журналды мана балалар макулатураға тапсырып келген, – дейді әйелім.

–       Ендеше телевизорды қос.

–       Телевизор ұйықтатады деп кім айтты саған, жазған-ау?

– Мен айттым, мен! Қазір Мәскеуде съезд өтіп жатыр. Ал съезді тыңдаудан рахат не бар? Саясат жағынан осындай сауатсыз қатынды маған қосақтап қойған қу тағдыр-ай! – деймін түңіліп.

–       Телевизор күйіп кеткен таңертең, – дейді әйелім міңгірлеп.

–       Олай болса, радионың құлағын аш.

Әйелім тырп-тырп басып, ас үйге жеткен бойда радио саңқылдап қоя берді. Съезде біреу кемелденген социализм кезіндегі ұлттар достығы туралы тебірене сөйлеп жатыр екен. Ұйы-ып тыңдап жатып, ұйықтап кетіппін… Түсімде… бір қызығы, үш жасымда көз жазып қалған әкемді көрдім. Колымда жүр екен деймін. Тікенекті сым қоршаудың ар жағында… аппақ кебінге оранып тұрып:

– Ешкімге, еш нәрсеге сенбе, балам, сенбе! – деп айқайлайды.

–       Саған да сенбейін бе? – деймін мен.

–       Иә, маған да, – дейді ол.

–       Ендеше оттапсың, – дедім мен.

– Міне, осының дұрыс, – деп әкем риза пішін білдірді де, біртіндеп алыстай берді… Ояна келсем… жанымда әйелім пыс-пыс етіп ұйықтап жатыр екен. Бір уыс бетіне екі уыс күлкі үйіріле қалыпты. Жиырма бес жыл отаса жүріп мұндай құбылған, құлпырған бетін алғаш көруім. Тегі, түсінде біреумен жыртыңдасып тұрса керек. «Ит! – дедім қаным қайнап. – Маған адал болсаң, түсіңде бүйтіп күлесің бе, ит?!» Содан бері оған да біртүрлі сенімсіз қарай бастадым, Кәке. Әңгіме – осы, – дедің сен. Сонан соң бетіме сынай қарап отырып:

–       Ал сен?.. Маған сенесің бе? – дедің.

–       Сенем, – дедім ойланбастан.

–       Жаңағы айтқан әңгімеге де ме?

–       Иә.

– Шынымен сендің ғой?

– Сендім, әрине. Естігенің емес, көргенің болса – қалай сенбеймін?

Кенет жүзің күрт өзгеріп шыға келді. Манадан бері қарадай үрей шақырып отырған бадырайған үлкен көзіңе әлдебір жылы сәуле ұялай қалды да, артынша тербелмелі орындығыңа шалқалай жатып алып, ал кеп күлдің-ау. Күлгенде, тіпті, бүкіл маңайды басыңа көтеріп, екі иығың селкілдеп, екі аяғың сереңдеп, көзіңнен жас аққанша, ішек-сілең қатқанша мәз болдың. Сосын не заматта қайта түзеліп отырып:

– Сендей аңқау, сендей сенгіш адамды көрсем – көзім шықсын, – дедің. – Қайтер екен деп, әр сөзімнің арасында сені бақыладым да отырдым. Сонда деймін-ау, жүзіңнен мысқалдай күдік байқасамшы. Аузың аңқайып, көзің бақырайып, егер мен: «Бүгін түнде Құдаймен тілдесіп қайттым» десем де имандай сенетін түрің бар… Жә, Кәке, не де болса бір ойнадым сенімен, ренжіме. Күндегі тірлік, күндегі әңгіме әр кезде есіңде тұра ма?.. Әншейін менікі қызық болсын деген ғой… Ал жаңағы ертегім қалай? Қиыннан қиыстырам, ә?

– Ертегі емес – жұмбақ, – дедім ашуланып. – Енді соның шешуін айт деп те мазақ еткің келетін шығар.

– Кәке… Кәкесі, ренжімей-ақ қойшы. Айттым ғой саған әншейін ойнадым деп… Дегенмен, дәл таптың. Рас, ертегі емес – жұмбақ-ты. Бірақ оның шешуін сенен күтпеймін… Біле-біл сең, біз өмір сүріп отырған қоғамдағы шын жазушының кез келген шығармасы жұмбақ емес пе? Ал жұмбақ дегеніміз – тұспалдап айту, тұспалда-ап.

Мен өзім бір нәрсені айтқанда да, жазғанда да сөзімді жұрттың бәрі түсінсін деп тыраштанбаймын. Негізгі ойымның шетін қылтитып шығарам да, ар жағын тұспалдап өте шығам. Сол тұспалымды түсінген адам – жұмбағымды шешкен адам. Кейде мен осы жұмбағымды екінің бірі шешіп қоя ма деп те қорқам.

Сондықтан ойымды одан бетер жұмбақтай түсем. Неғұрлым оның шешуі қиын болса, соғұрлым қауіпсізсің. Оны бізге үйрет кен де осы қоғамның өзі. Ылғи бір қулардың ортасында жүр сең, өзің де қу боп алады екенсің.

Осыны айтып, сен тағы бір дем күліп алдың. Сосын лезде жүзіңе салқын қан жүгіртіп, салмақты бола қалдың да:

– Қоғамда да, үкіметте де шаруам жоқ, менікі жай қалжың да. Әйтпесе, Жәкең айтқандай, «жемегенді жегізген, демегенді дегізген» айналайын, осы қоғам, үкімет емес пе… Жә, күн кешкіріп қалыпты, қайтайық, Кәке, – деп үстел үстін жинастыра бастадың.

Әлеке, шындығыңды айтшы, сен сонда маған сенбедің ғой, ә? Иә, өмір бойы жаныңда жүрген маған да сенбедің сен. Оны мен соңғы сөзіңнен анық сездім. Алдымен «ертегі» деп, сосын «жұмбақ» деп, ақырында «қалжыңға» балай салған әңгімеңнің астарында талай бәленің басы қылтиып тұр еді. Соны аңғарту үшін сен өз «кәкәсін» құм арасына жасырып тастап, мұнда не жатқанын білесің бе деп отырған мысықтың қулығына бастың. Мүмкін, бұны да саған үйреткен сол қоғамның өзі шығар… Бірақ саған тағар кінәм не? Қай жерде қандай «кәкә» жатқанын иісінен сезетінің болмаса, оның «иесі» сен емессің. Сені қойып, өзің айтқан «қоғам» да емес. Қоғам дегеніміз – Сен, Мен және Ол. Осы үшеуіміз үш жарау аттай бірігіп, үш қамытты мойынға іліп, әлдебір тарантасты әлдебір жаққа жүйтки тартып барамыз. Қайда барамыз? Қай жолмен жүреміз? Ол жол соқпақты ма, сонарлы ма? Бұны үшеуіміздің біріміз де білмейміз. Білетіндер – тарантас үстінде отырғандар. Олар тізгінді қалай тартса, біз солай ғана жүреміз. Еркіміз де, билігіміз де, тағдырымыз бен талайымыз да тек солардың қолында. Бұрын да солай болған, қазір де солай. Бұны сен баяғыда-ақ біліпсің. Білген соң да сауысқаннан сақ, иттен иісшіл болыпсың. Міне, өлетін жерін білетін адам! Ал мен… Мен байғұс осының бәрін енді ғана біліп отырмын ғой. Өлерден он-ақ күн бұрын білдім ғой… Иә, мен өлемін, Әлеке. Осы хаттың басында «…енді ұзаса он күн» деп едім, одан бері де үш күн өтіп кетті. Демек, енді қалғаны небәрі жеті күн. Одан соң… екеуіміз, бұйыртса, Алланың ақ туының астында бір-ақ кездесерміз. Өлім! Атаңа нәлеттің аты қандай жаман десеңші. Оны ойлағанда жүрегім мұздай боп қата қалады. Сосын сені ойлағанда, қайта еріп сала береді. Рас, қазір күндіз-түні сені ойлайтын болдым. Мына жарық дүниеде тек сені ғана қимайтын секілдімін. Тіпті ертеңгі күні (жеті күннен соң) жаным жаннатқа барғанда да сенсіз онда қалай жүрем деп қиналамын. Ал өз жанымның жаннатта болатынына сенемін, Әлеке. Өйткені, өзің білесің, мен тірлігімде сүттен ақ, сәбиден пәк, сондай таза, бейкүнә адам едім ғой. Сол мінезімнен, сол сәбидей сенгіштегімнен ажалымнан бұрын өліп барам ғой, Әлеке. Өлетін адам өлердегі сөзін айтады. Менің өлердегі сөзім… жарайды, оны хат соңында айтайын, алдымен осы жағдай ға қалай тап болдым, соны жеткізіп кетейінші.

Қырсық деген қызылкөз мені Алматыдан шықпай жатып шырмаған. Өзің үй жанынан отырғызып жіберген таксимен әп-сәтте І вокзалға жүйткіп жетіп барайын. Ышқырға тығып салған, төрт қалтаға бөліп салған бума-бума ақшаның арасынан қолыма іліккен 500 сомдықты «сдачын» да сұрамай таксиске тастай салайын. Сосын шіреніп сыртқа беттейін.

– Тоқта! Қайда барасың? – дейді таксист білегіме жармасып.

– Соликамскіге, – деймін мен гүр етіп.

– Қайда барсаң, онда бар. Бірақ маған ақшаңды толық төлеп кет, – дейді ол.

– Қалай?.. 500 сом тақияңа тар кеп тұр ма? Жаңағы Жандосовтан осы жерге дейін кеше ғана 400 төлегем, – деймін мен. – Ол – кеше. Бүгіннен бастап такси құны екі есе өскен, – дейді ол сазарып. Қалғанына береке берсін дедім де, тағы бір 500-ді лақтырып тастап жүре бердім.

Содан қара шабаданымды қайқая көтеріп, үлкен есікке жете бергенімде… мені басып озған бір жас жігіттің қалтасынан бір бума көк ала қағаздың жерге топ ете түскені. Жақындап кеп қарасам… о, тоба! Кілең 500 сомдықтар!

– Ә-әй, жігіт!.. Жігі-іт! Ақшаң түсіп қалды, ақша-аң! – дедім айқайлап.

Бейшара керең біреу ме, даусымды естімеген қалпы қас пен көздің арасында қалың қараның ішіне сіңді де кетті. Не істеймін? Милицияға тапсырайын, іздеген адам содан алар деп, жерден ақшаны көтере бергенім сол:

– Братан, – деді әлдекім құлақ түбіме сыбырлап. – Біреудің ақшасы ғой бұл. Ешкім көрмей тұрғанда… былайырақ шығып… бөліп алайық.

– Қой, айналайын! Арам дүние екеуімізге де ас болмайды. Милицияға апарам, – деймін мен.

Өзі бір жылпылдаған жігіт екен. Іші-бауырыма кіре сөйлеп жүріп, «былайырағына» қарай шығарып әкеткенін аңғармай қалыппын. Осы мезетте ту сыртымыздан әлдеқандай ащы дауыс аңырай естілсін:

– Ақша жоғалттым, ақша-а! 50 мың сом, ойбай! – Қуанып кеттім иесі табылғанына.

– Мұнда кел, мұнда-а! – деймін аңқылдап. – Құдайың бар жігіт екенсің. Маған тап болғанын көрдің бе. Басқа біреу болса, сорлап қалар едің.

Ол жүгіріп келіп, көк аланы бас салды да, көз ілеспес шап-шаңдықпен судырлатып санай бастады.

– 40 мың, – деді ол. – 40-ақ мың. Қалғаны қайда, ойбай?!

–       Қалтасын қарау керек, – десін осы тұста әлгі «бөліп ала-йық» деген жігіт.

–       Шырақтарым-ау, бұны мен тауып алып тұрмын ғой. Бұрын қанша болғанын қайдан білейін? – деймін абдырап.

–       Братан, сөзді қой да, қалтаңды ақтар. Әйтпесе басқаша сөйлесеміз, – дейді енді екеуі бірігіп.

Көп созып қайтейін, Әлеке, олармен біраз тәжікелескен соң, қой, құтырғаннан құтылайын, қалғанына береке берсін деп, 10 мыңмен сол жерде қоштастым.

Содан кейін кассаға барайын.

–       Солискамскіге. Купеге. Бүгінге, – деп санап тұрып 35 мыңды тастайын.

–       Тағы 35 мың, – дейді көзілдірікті сары әйел шынының ар жағынан.

–       Айналайын-ау, кеше ғана мұндай баға жоқ еді ғой, – деймін шынының бер жағынан.

–       Ол – кеше. Бүгіннен бастап барлық көліктің құны екі есе өскен… Сұрағанын беріп, одан да өтіп жөнелдім. Тілейтінім – қал-ғанына береке.

Бірақ… поезд да береке бермеді. Мұнда да аттап бассам ал-дымды ораған – «екі есе». Төсек-орын – екі есе… ыстық шайы – екі есе… Қолдан сатқаны да – екі есе, жолда сатқаны да – екі есе.

Сөйтіп, үш тәулікте төрт қалтаға бөліп салғаным түгел түгесіліп, тек ышқырға тығып салғаным ғана қалып, бар жағымнан екі есе жеңілдеп, төртінші күні таңертең, әйтеуір, Соликамскіге жеттім-ау.

Баяғыда Тайжан ақын алғаш Мәскеуге барғанда, көшедегі абыр-сабыр, қайнаған қарбаласты көріп: «Әттең-ай, дәл мен келгенде Мәскеудің бір жаққа көшіп жатқаны-ай!» – деп қатты ренжіген көрінеді. Сол айтқандай, мен келгенде, Соликамскің де жетісіп тұрған жоқ екен. Өзім іздеп келген комбинат жұмысшылары дәл сол күні ереуілге шығыпты. Не үшін шыққаны, әрине, белгілі – тіпті Ресейде де ешкім тегін жұмыс істегісі келмейтін секілді. Ал белгісізі – бұның қашан бітетіні… «Жағдай оңалғанша жата тұрыңыз», – деп Чуйков дос (жазда бізбен шарт жасасуға келген анау үрпекбас сары жігіт ше, сол) мені келген күні-ақ комбинаттың қонақүйіне орналастырып қой ған. Жаттым. «Жағдайдың оңалғанын» күттім. Бар тілеуім – осы комбинатта «қой арқасына бозторғайдың жұмырт қалауы». Іргедегі асханаға барып, күніне үш рет тоя ішіп, тоят қай тарып келем. Келем де жатам. Сосын қарынды сипап қойып, «бозторғайдың жұмыртқалауын» күтем. Ол ақыры бір аптадан соң аман-есен «жұмыртқалады». Қатыным ұл тапқандай қуанып, Чуйковқа жетіп барайын. Әр парағында өз қолы мен мөрі бар келісімшарттарды шашып алдына жаяйын. «Бұның бәрі дұрыс қой. Бірақ… әлі де бірер күн күте тұрарсыз, бізге әзірге ешқандай коммерциялық операция жасауға рұқсат етпей тұр», – деп ол шығарып салсын. Қонақүйге келдім де, жаттым. Бұл күні асханаға екі рет қана қатынадым… Қалта қаңси бастағандай. Дегенмен, үміт үлкен. Түнде бір ғажайып түстер көрем… 100 тонна қағазды Соликамскіден поезға тиеп алып, аңқылдатып Алматыға қайтып келе жатам. Енді бірде… ескі қызыл «Москвичімді» саған беріп, өзім су жаңа «Мерседеске» мініп жүрем… Оянып алып, бір тамаша қиялдарға батам. Келісімшарттағы маған тиесілі проценттің ақшасын есептегенде, мынау терезесін қырау басқан Соликамскінің бір жаман қонақүйінде емес, Алатаудың көк шалғынды бөктерінде… екі этажды котедждің ат шаптырым залында жатқандай болам. Осы тәтті қиял таңдайыма ұйыған қалпы комбинатқа келем. «Ертең таңертең…» – дейді Чуйков. Ертеңінде таңертең келем. «Түстен кейін…» – дейді Чуйков. Түстен кейін келем. «Ертең…» – дейді Чуйков… Күнде солай: «Таңертең… Түстен кейін… Ертең…» Өстіп бір апта өтті.

Екінші апта басталды. Тағы да баяғы тиіннің шеңбер ішіндегі жүгірісі: «Таңертең… Түстен кейін… Ертең…» Үшінші апта басталар күні түнде… түсімде… сұмдық! Менің ескі қызыл «Москвичім» қара жолды шаңдатып менен қашып барады. Өкпем өшіп, қуып келем, ойбайлап. «Тоқта деймін, тоқта!..» Айқайлап жатып оянып кеттім. Бір бәленің боларын жүрегім сезген секілді. Апыл-ғұпыл киініп, комбинатқа жүгірдім. Чуйков директордың кабинетінен сүйретіліп шығып келеді екен. Үрпек басы – ұйпа-тұйпа. Әтештен құтылған тауық секілді.

– Каким Татимыч, ғафу етіңіз… Қағазымыздың құны екі есе

қымбаттап… Сілейдім де қалдым. Не заматта:

–       Договор?.. – деймін міңгірлеп.

–       Ол баяғы баға бойынша ғой…

Басым қаңғырып, миым мәңгіріп қонақүйге жеттім. Қалтамды қағып, ышқырды аударып, екі-үш күнге ғана жетер сарықұлақты санап шықтым… Қарны қабысқан қара шабаданымды көтеріп сыртқа беттедім.

Есік алдында ескі бөркінің екі құлағы салпылдап, Савелий шал қар тазалап жүр екен. Жалғыздығын, жағдайын, жарты жылдан бері пенсия ала алмай жүргенін айтып, күнде маған жылаушы еді, бүгін енді мен жыладым. Шалдың кешегі кілегей көзі бір-ақ сәтте жайнап шыға келді. Бұл өмірде жалғыз бейшара өзі еместігіне қуанып қалған секілді.

– Столярлық жұмыс істеп көрдің бе? – деді махоркасын қағазға ширата орап тұрып.

–       Көрдім, – дедім көрмесем де.

–       Шеге қаға білесің бе?

–       Білем.

– Ендеше-е… менімен үйге жүресің! Маған көмекші бола сың!.. Жолыңа ақша табасың! Бірақ байқа, сәл қулығыңды сезсем – аямаймын, – деп ол байпаңдай басып, алдыма түскен. «Өлдің, Мамай – қор болдың» деп мен сормаңдай соңына түскем.

Екі троллейбус, бір автобусқа ауысып мініп, «Шанхайдағы» шалдың үйіне қас қарая жеткенбіз. Қарағайдан қиып салған, жалғыз бөлмелі жапырайған тамның есігін сықырлата ашып, ішке кірдік. Шал шамды жарқ еткізді… Оң жақ бұрышқа қарағанда… жүрегім тас төбеме шықсын! Тақтайдан сүргілеп жасалған бес табытты қабырғаға қалап қойыпты.

– Гроб, – деді Савелий шал күңк етіп. – Күніне екеуін жасаймын. Әрқайсысы мың сомнан. Бұрын бес мың еді… Жасаушысы көбейген соң бұл иттің де құны түскен…

Әлеке, сен көшеде алба-жұлба киінген біреуді көрсең: «Мынауың нағыз «Робинзон Крузодағы» Жұма ғой», – деп күлуші едің. Мен қазір тұп-тура сол Жұма болдым. Робинзон – Савелий шал. Ол екеуіміздің жүрген жүрісіміз, бір-бірімізбен қарым-қатынасымыз да сол кітаптағыдай Бар жұмысты «Робин зон» маған істетеді. «Өнімді» өзі өткізеді. Бірақ, обалы не шік, табыстың қара тиынына дейін ортаға салып, қылдай бөледі. Бұл жаман шалдан үйренгенім де аз емес. Алғашқы күндері балғамды ары сілтегенде – шегеге, бері сілтегенде – шекеме тиген де кезі болған. Кейін, журналистер айтқандай, «өз мамандығымның кәнігі шебері» болып алдым. Кейде көздің жауын алғандай екі-үш табытты жалғыз өзім ұрып тастаймын… Бұның бәрі алғашқы үш айдың қарқыны, тегінде. Сол тұста қалтам тәп-тәуір қалыңдап, көзіме Алматы елестеп, көкке тоя бастаған көтерем қойдай қутыңдап қалғам… Өстіп бауырымды жерден көтеріп те кетер ме едім, ақпан туа қаһарына мінген қыс бір жағынан, қысқа күнде қырық құбылған нарық екінші жағынан бізді аяусыз қысты-ау бір! Әуелі ағаштың өзі қымбаттады… Ол тақтайды ілестіре кетті… Оған жанар-жағармай қосылды… Бұлардың бәріне электр қуаты әмірін жүргізе бастады… Ақыры шегенің өзі шікірейіп шыға келді. Бұл адам деген неткен итжанды десеңші! Осыны түп-түгел көре тұрып ешкімнің өлгісі келмейтінін қайтерсің? Иә, өлім атаулыға қасақана қырсыққандай, соңғы кезде мұнда адамдар да сирек өлетін болып жүр. Адам өлмесе, табыт кімге керек? Табыт өтпесе, ақша бізге қайдан түседі? Кеше Савелий екеуіміз күні бойы көше аралап сүйреген екі «товарымызды» кешке өз төсегіміздің жанына әкеліп қойдық.

– Енді… бұның бірі – сенікі, бірі – менікі, – дейді Савелий. Жан досыңның жағдайы осындай, Әлеке. Бұдан әрі өлгеннен басқа амал жоқ менде. Күнім бітті, талқаным таусылды, Әлеке. «Елуден асқан шағыңда коммерция қалай болар екен?..» – деп едің, ақыры осылай болды, Әлеке. «Адамға да, заманға да сенгішсің, өлетін жеріңді білмейсің», – деп едің, өлетін жерімде жатырмын, міне, Әлеке… Жә, мені қойшы, өлермін, қалармын, мың жасаған кім бар? Бәрінен де саған қиын болып тұр-ау. Мына қақаған қыста, мынадай қымбатшылық қысқан уақытта, осы бір ит өлген жерден менің сүйегімді алып қайту саған оңай тие ме? Түсінемін… қиналасың, шаршайсың, шашыласың. Бұл – сенің азаматтық борышың, ақырғы достық парызың. Бұдан бас тартсаң – досқа күлкі, дұшпанға таба болатын – тағы өзіңсің. Осының бәрін сарала да, енді мына есепке қара!

Сен, әрине, мұнда самолетпен ұшасың. Оның билеті – 85 мың. Келгенде ары-бері таксиге, тамаққа, қонақүйге жұмсайтының – 15 мың. Бұны 100 мың деп бір қой. Шүкіршілік, табытқа ақшаң шықпайды, ол, міне, дайын тұр. Бірақ тек бұнымен алып қайтпайсың, сыртына «цинк гроб» керек. Оның сыртына ағаш жәшік керек. Бұған 20 мың де. Сүйекті, әрине, поезбен әкетпейсің, тек самолетпен. Оған және 85 мың. Алматыға барғанда да анау-мынау рәсімге 10 мыңдайың кетеді. Сонда жалпы есебі қанша дейсің ғой? 220 мың! Құдайау, неткен шығын бұл?! Сұмдық! Осы үшін ғой сені аяйтыным. Қайтесің, басқа амалың қайсы?

Айтпақшы… бір амалы бар бұның. Егер осы хатты алған бойда маған 50 мың сомды жедел жөнелтіп жіберсең – мен өлмеймін, сен мұнда келмейсің. Артық ақшаң қалтаңда қалады. Қайыр-хош!

Өзіңнің Кәкімің. 1992 жыл, 29 ақпан. Соликамск, Главпочта, до востребования

Дидахмет
Әшімханұлы